İnsanların doğayla kurduğu ilişki, toplumsal ve kültürel unsurlar aracılığıyla biçimlenmiş ve kuşaktan kuşağa aktarılarak süreklilik kazanmıştır. Sözlü anlatı türleri, özellikle mitolojik unsurlar aracılığıyla doğa ile insan arasındaki etkileşimi yansıtması bakımından önemli işlevlere sahiptir. Söz konusu anlatılarda sıklıkla adı geçen Umay, eski Türk inanç sisteminde annelik, doğum ve çocuk koruyuculuğu ile ilişkilendirilen kutsal bir varlık olarak karşımıza çıkmaktadır. Bereket ve iyiliği temsil eden koruyucu bir ruh olarak kabul edilen Umay’ın karşıtı olarak kabul edilen Kara Umay ise ölüm, korku ve hastalık gibi olumsuzluklarla bağlantılı düalist bir figürdür. Bu çalışmada, Şanlıurfa yöresine özgü Teğbe kuşu çevresinde şekillenen anlatı, inanç ve uygulamalar, Umay ve Kara Umay inançları çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışma verileri yarı Şanlıurfa kent merkezinde yapılan saha çalışmasıyla elde edilmiştir. Bu kapsamda yarı yapılandırılmış sorulara dayalı görüşme yöntemiyle veriler toplanmış ve içerik analizi tekniğiyle değerlendirilmiştir. Çalışmada, bölgesel bir figürün Türk mitolojik düşünce sistemindeki süreklilik bağlamında konumlandırılması amaçlanmaktadır. Elde edilen bulgular, halk anlatılarında doğa unsurlarına atfedilen kutsal ve koruyucu anlamları ortaya koymakta; geleneksel toplumun doğa algısını mitolojik düşünce yapısı içerisinde değerlendirme imkânı sunmaktadır. Yapılan inceleme sonucunda Teğbe kuşu etrafında oluşan anlatı, inanç ve uygulamalarda Umay ve Kara Umay’ın işlevlerinin yer aldığı görülmektedir.

Halkbilimi, kuş, umay, kara umay, mitoloji.