11. yüzyılda Karahanlı Türkçesiyle yazılan Kutadgu Bilig, Türk dili ve edebiyatının zirve eserlerinden biridir. Metnin türü her ne kadar anlatmaya bağlı metinlerden mesnevi olsa da “gösterme” tekniğinin yoğun kullanımı esere bir tiyatro metni görünümü kazandırmıştır. Eser oynanmak için kaleme alınmamakla birlikte kişilere ait düşünceler çoğunlukla dolaysız aktarım ile verildiğinden ve yer yer alıntılar yapıldığından iç içe birleşik ve açıklayıcı birleşik cümle yapılarından sıklıkla yararlanılmıştır. Bu makalede öncelikle iç içe birleşik ve açıklayıcı birleşik cümle yapıları literatür taramasıyla elde edilen veriler ışığında karşılaştırılmış ve bu yapıların Türkçe söz dizimindeki yeri açıklanmaya çalışılmıştır. Daha sonra Kutadgu Bilig taranarak bu cümle yapılarının çeşitli söz dizimsel özelliklerine göre örnekleri tespit edilmiştir. Söz konusu cümle yapılarının modern Türkçede görülen her tipinin eserde yer almadığı görülmüştür. Bununla birlikte bu cümle yapılarının metnin kuruluşunda temel söz dizimsel yapılardan olduğu gözlemlenmiştir. Devlet yöneticilerinin halka karşı meşruiyet oluşturması açısından önemli bir işleve sahip olan, nasihatname türündeki eserde soyut kavramları temsil eden kişilere ait içeriklerin ve özlü sözlerin aktarımının bu formlar aracılığıyla işaretlendiği görülmektedir.

Kutadgu Bilig, iç içe birleşik cümle, açıklayıcı birleşik cümle.

Written in Karakhanid Turkic in the 11th century, Kutadgu Bilig (Wisdom of Royal Glory) stands as one of the masterpieces of Turkic language and literature. Although its genre is a mathnawi—a form of narrative text—the intensive use of the “showing” technique gives the work the appearance of a theatrical script. Even though the work was not written to be staged, the thoughts of the characters are predominantly conveyed through direct speech, and quotations are occasionally utilized; consequently, embedded complex and explanatory complex sentence structures are frequently employed. In this article, first, embedded complex and explanatory complex sentence structures are compared in light of the data obtained through a literature review, and an attempt is made to explain the place of these structures within Turkish syntax. Subsequently, Kutadgu Bilig was examined to identify examples of these sentence structures based on their various syntactic features. It has been observed that not every type of these sentence structures found in modern Turkish is present in the work. Nevertheless, these sentence structures have been noted to be among the fundamental syntactic components in the construction of the text. In this book of advice (mirror for princes), which serves a crucial function for state administrators in establishing legitimacy in the eyes of the public, it is observed that quoting speech of the characters—who represent abstract concepts—and aphorisms is marked through these syntactic forms.

Kutadgu Bilig, embedded complex sentence, explanatory complex sentence.