İnsanların doğayla kurduğu ilişki, toplumsal ve kültürel unsurlar aracılığıyla biçimlenmiş ve kuşaktan kuşağa aktarılarak süreklilik kazanmıştır. Sözlü anlatı türleri, özellikle mitolojik unsurlar aracılığıyla doğa ile insan arasındaki etkileşimi yansıtması bakımından önemli işlevlere sahiptir. Söz konusu anlatılarda sıklıkla adı geçen Umay, eski Türk inanç sisteminde annelik, doğum ve çocuk koruyuculuğu ile ilişkilendirilen kutsal bir varlık olarak karşımıza çıkmaktadır. Bereket ve iyiliği temsil eden koruyucu bir ruh olarak kabul edilen Umay’ın karşıtı olarak kabul edilen Kara Umay ise ölüm, korku ve hastalık gibi olumsuzluklarla bağlantılı düalist bir figürdür. Bu çalışmada, Şanlıurfa yöresine özgü Teğbe kuşu çevresinde şekillenen anlatı, inanç ve uygulamalar, Umay ve Kara Umay inançları çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışma verileri yarı Şanlıurfa kent merkezinde yapılan saha çalışmasıyla elde edilmiştir. Bu kapsamda yarı yapılandırılmış sorulara dayalı görüşme yöntemiyle veriler toplanmış ve içerik analizi tekniğiyle değerlendirilmiştir. Çalışmada, bölgesel bir figürün Türk mitolojik düşünce sistemindeki süreklilik bağlamında konumlandırılması amaçlanmaktadır. Elde edilen bulgular, halk anlatılarında doğa unsurlarına atfedilen kutsal ve koruyucu anlamları ortaya koymakta; geleneksel toplumun doğa algısını mitolojik düşünce yapısı içerisinde değerlendirme imkânı sunmaktadır. Yapılan inceleme sonucunda Teğbe kuşu etrafında oluşan anlatı, inanç ve uygulamalarda Umay ve Kara Umay’ın işlevlerinin yer aldığı görülmektedir.

Halkbilimi, kuş, umay, kara umay, mitoloji.

The relationship that humans establish with nature has been shaped through social and cultural elements and has gained continuity by being transmitted from generation to generation. Oral narrative genres have important functions, especially in reflecting the interaction between nature and humans through mythological elements. In these narratives, Umay frequently appears as a sacred being associated with motherhood, childbirth, and the protection of children in the ancient Turkish belief system. Considered a protective spirit symbolizing abundance and benevolence, Umay has a counterpart known as Kara Umay, a dualistic figure associated with death, fear, and illness.In this study, the narratives, beliefs, and practices formed around the Teğbe bird, which is specific to the Şanlıurfa region, are examined within the framework of the beliefs related to Umay and Kara Umay. The data for the study were obtained through fieldwork conducted in the city center of Şanlıurfa. Within this scope, data were collected through interviews based on semi-structured questions and evaluated using the content analysis technique. The study aims to position a regional figure within the context of continuity in the Turkish mythological system of thought. The findings reveal the sacred and protective meanings attributed to elements of nature in folk narratives and provide an opportunity to evaluate the traditional society’s perception of nature within the framework of mythological thinking. As a result of the analysis, it has been observed that the functions of Umay and Kara Umay are present in the narratives, beliefs, and practices formed around the Teğbe bird.

Folklore, Bird, Umay, Kara Umay, Mythology.