Mizah, toplumsal hayatın farklı katmanlarında işlevsel bir rol üstlenirken, kültürel mirasın taşıyıcısı olarak geleneksel Türk sahne sanatlarında da özgün biçimlerde varlığını sürdürmüştür. Bu bağlamda Karagöz, rol değişimi, dil oyunları, yanlış anlamalar ve tipler arası çatışmalar aracılığıyla mizahın çok katmanlı doğasını yansıtan önemli bir anlatı alanı sunmaktadır. Bu çalışmada, Karagöz oyunlarından “Ağalık”, Henri Bergson’un gülme teorisi çerçevesinde incelenmiştir. Bergson’un gülmeyi insan davranışındaki mekanikleşme, tekrar ve uyumsuzluk üzerinden açıklayan yaklaşımından hareketle, oyunda yer alan gülme unsurları sistematik biçimde çözümlenmiştir. Oyun, Karagöz’ün ipte mahsur kalıp Hacivat tarafından kurtarılmasıyla başlamakta; ardından Acem’i eğlendirerek yüklü para kazanması ve “ağa” kimliğine bürünmesiyle gelişmektedir. Bu yeni statü, Karagöz’ün karısı, Hacivat, Çelebi, Ak Arap, Türk, Beberuhi ve cariye ile kurduğu ilişkileri dönüştürmüş ve böylece mizah yalnızca söz düzeyinde değil, toplumsal rol değişimleri üzerinden üretilmiştir. İnceleme sonucunda oyunda söz komiği, durum komiği, hareket komiği ve karakter komiğinin çoğu zaman iç içe geçtiğine dair örnekler tespit edilmiştir. Dolayısıyla “Ağalık”, mizahın hem eğlendirici hem de eleştirel işlevini görünür kılan güçlü bir örnek niteliği taşımaktadır. Bunun yanında oyun, Bergsoncu ayrımların Karagöz gibi tip merkezli ve doğaçlamaya açık metinlerde katı sınırlarla değil, daha esnek bir yaklaşımla ele alınması gerektiğini göstermiştir.

Mizah, gülme, Henri Bergson, Karagöz, Ağalık.

Humor has played a functional role in different layers of social life and, as a carrier of cultural heritage, has maintained a distinctive presence in traditional Turkish performing arts. In this context, Karagöz presents an important narrative field that reflects the multilayered nature of humor through role reversals, wordplay, misunderstandings, and conflicts among stock characters. This study examines the Karagöz play “Ağalık” within the framework of Henri Bergson’s theory of laughter. Based on Bergson’s view that laughter arises from mechanization, repetition, and incongruity in human behavior, the comic elements of the play have been analyzed systematically. The play begins with Karagöz getting stuck on a rope and being rescued by Hacivat, then develops as he entertains an Acem, earns a large sum of money, and adopts the identity of an “ağa.” This new status transforms his relations with his wife, Hacivat, Çelebi, Ak Arap, Türk, Beberuhi, and the concubine, producing humor not only through language but also through shifts in social roles. The analysis shows that verbal, situational, physical, and character-based comedy are closely intertwined in the play. Thus, “Ağalık” stands as a strong example of humor’s both entertaining and critical functions, while also showing that Bergsonian distinctions should be approached flexibly, rather than rigidly, in improvised and type-centered texts such as Karagöz.

Humor, laughter, Henri Bergson, Karagöz, Ağalık.